• Anasayfa
  • Favorilere Ekle
  • https://www.facebook.com/eglencelitarih?ref=bookmarks
  • https://plus.google.com/+Eglencelitarihtarih
  • https://twitter.com/eglencelitarih
Göktürkler ve Kül Tegin

Türkler… Tarih boyu bağımsızlık ateşiyle yanıp tutuşan, bu aşka dair izleri en eski tarihlerinden Mustafa Kemal’e kadar görülen, bağımsızlık uğruna devletler yıkan ve hatta kendi devletlerini yıkabilecek hadde gelen büyük millet…

 

Göktürkler(Birinci Türk Hakanlığı)’in yıkılmasından sonra Çin esareti yaklaşık 50 yıl sürdü. Belki bu esaret ölümlerden daha acıydı onlar için. Ama atlanınca atasını tanımayan Türkler, kısa süre içinde isyan sancağını kaldırıp bağımsızlıklarına koştular. Tang Hanedanı tarihini anlatan T’ang-shu’daki kayda göre Aşide adlı bir bey isyan bayrağını açtıktan sonra 24 boyun bütün beyleri ona katılmıştı.[1] Aşide’nin ölümünden sonra bayrağı Fu-nien devralmış, uzun süren mücadelelerde büyük zaferler kazanmıştı. Ama bir süre sonra iç çatışmalardan dolayı zayıfladılar ve askerlerin çoğu dağıldı. Bu durumda Çin’e teslim olmak zorunda kaldılar. Teslim oldukları takdirde idam edilmeyecekleri söylendi. Ancak verdikleri sözde durmayan Çinliler, onları ve onlarla birlikte gelen elli dört Göktürk reisini başkentlerinin doğu pazarında idam ettiler.[2] Ancak bu Türkleri yıldırmak için yetersiz kaldı. Kendinden önceki bağımsızlık hareketlerinin kanlı savaşlara rağmen başarısız olması Kutlug’u yıldırmadı.[3] Tonyukuk’un dehası ve stratejilerinin büyük yardımı ile Türklerin esareti son buldu. Ve bağımsızlıklarını kazanan Türkler, Kutlug (İlteriş) Kagan önderliğinde İkinci Göktürk Devleti’nin kurulmasını sağladılar.

692 yılında Göktürk Devleti tahtına oturan Kapgan Kagan, 2. Göktürk devletinin kurucusu Kutlug(İlteriş)’un ölümünden sonra hükümdar oldu. Üzerine devraldığı hızla büyümekte olan devleti ağabeyi gibi, onun bıraktığı yerden başlayarak, her yönden geliştirmeye devam etmiştir.[4] Fatih anlamına gelen ‘’Kapgan’’ onun ünvanıdır.[5]

Detaya girmeyeceğim çünkü yazının asıl konusu Kül Tegin. Daha iyi anlaşılması için biraz bilgi vermek daha anlaşılır kılacaktır.


Kül Tegin

24 yıl süren zaferlerle dolu Kapgan yerine tahta İnel geçti. Kutlug’un oğlu Kül Tegin bir ihtilal yaparak, onu ve bütün ailesini ortadan kaldırdı; sonra ağabeyi Bilge Şad’ı kagan olarak tahta geçirdi.[6]

Çoğu isyanın bastırılmasında rol oynamış, ağabeyinin her daim yanında olan, ve devletin güçlenmesinde büyük rolü olan, adına kitabe diktirilen Kül Tegin’dir…

Tarihten bildiğimiz kadarıyla Türk hükümdar ve şehzadeleri arasında birkaç tanesi o kadar büyük silahşördür ki, Avrupa’nın en seçkin şövalyeleri dahi onların karşısına çıkamazdı. Bunlardan en başta geleni Kül Tegin’di. Göktürkler arasında ne hakanlar ne de savaşçılar arasından onun kadar emsalsiz bir cengaver çıkmamıştır.[7]

Devletin içeride ve dışarıda yıpranmasından sonra devlet Bilge ve Kül Tegin sayesinde ayaktaydı. Yıllardan beri isyanları bastırmak için çarpışan Kül Tegin, duruma razı olmadı. Harekete geçerek İnel’i ve onun tarafını tutan devlet adamlarını öldürdü. Ağabeyi Bilge’yi tahta oturttu. Devlet yeniden yapılandırıldı.[8] Kül Tegin ağabeyinin kagan olmasını sağladıktan sonra kendisi Sol Bilge Prensi (Tsuo Hsien-wang) olup askerî işlerin idaresiyle meşgul olmuştur.[9]

Uzun süren çarpışmalara katıldı, Karluklar başta olmak üzere birçok isyanın bastırılmasında rol oynamış, yazıtlarda,’’Kül Tegin Azman akına binip hücum etti, mızrakladı. Askerlerini mızrakladık’’[10] ya da ‘’Kül Tegin Bayırkunun ak aygırına binip hücum etti. Bir eri okuyla vurdu. İki eri birbirinden sonra mızrakladı.’’[11] gibi kahramanlıklarını ve savaşçılığını gösteren ifadeler yer almaktadır.

Bunlardan ayrı olarak en çok övüleni ve ilgi çekeni şudur: Kül Tegin [Öksüz] denilen akına binip dokuz eri mızrakladı. Karargâhı vermedi. Annem hatun büyük annelerim, ablalarım, gelinim, prenseslerim ağ kalanlar cariye olacaklar idi. Ölüler de yurtta yolda yatakalacak idiniz. Kül Tegin yok olsa idi; hep ölecek idiniz.[12] Bütün bunlar bize Kül Tegin hakkında Çin kaynaklarının verdiği ''olağanüstü asker, savaşmayı iyi bilir, böyle işlerde mükemmeldir'' şeklindeki karakter tahliliyle tamamen uyuşmaktadır.[13]

Yorucu ve yiğitlik dolu bir yaşamdan sonra her insan gibi Kül Tegin de mazinin yaprakları arasına karışmıştır. Kül Tegin’in ölümü üzerine ağabeyinin üzüntüsü oldukça fazladır. Kitabe'de şöyle anlatıyor: Küçük kardeşim vefat etti. Ben yaslandım. Görür gözüm görmez gibi; bilir bilgim bilmez oldu. Ben yaslandım. Zamanı Tanrı takdir eder; kişi oğlu hep ölmek için türemiş. [14] Bu yazıtlardaki sözlerin hepsi yazıta Yollug Tegin tarafından oyma suretiyle yazıldı. Çin’den en iyi sanatçılar ve ustalar getirilmiş, olağanüstü güzel bir türbe inşa ettirilmişti. Ressam ve heykeltıraşlarla içi süslettirildiği gibi heykeller de konmuştu.[15]

''Siyasette muhabbet... Hepsi yalan, palavra...

Doğru sözü “Kül Tegin” kitabesinde ara...''

Nihâl Atsız

Batuhan Yağlı

Dipnotlar:

[1] Ahsen Batur, 1200 Yıllık Sürgün, Selenge Yayınları, 2013, s.30,31

[2] Bu bilgilerin bulunduğu metinler CTS 194 A, s. 5166, HTS 215 A, s. 6043; CTS 64 aynı yer; HTS 108 aynı yer; Liu,1,s. 157, 158, 210, 212 aktaran: Ahmet Taşağıl, Göktürkler 1-2-3, Türk Tarih Kurumu, 2014, s.334

[3] Ahmet Taşağıl, Kök Tengri'nin Çocukları, Bilge Kültür Sanat, 2016, s.159

[4] Ahmet Taşağıl, Göktürkler 1-2-3, Türk Tarih Kurumu, 2014, s.343

[5] Kapgan kelimesinin anlamı ve tarihi gelişimi için bkz. D. Sinor, ''Qapgan'', JRAS, 1954, s.174-184; G. Clauson, ''A Note on Qapgan, JRAS, 1956, s.73-77; A. Donuk, Eski Türk Devletlerinde İdarî- Askerî Unvan ve Terimler, İstanbul 1988, s.28-29 aktaran: Ahmet Taşağıl, Göktürkler 1-2-3, Türk Tarih Kurumu, 2014, s.343

[6] Ahmet Taşağıl, Göktürkler 1-2-3, Türk Tarih Kurumu, 2014, s.360

[7] Ahsen Batur, 1200 Yıllık Sürgün, Selenge Yayınları, 2013, s104

[8] Ahmet Taşağıl, Kök Tengri'nin Çocukları, Bilge Kültür Sanat, 2016, s.166

[9] CTS 194A, 5173; HTS 215B, 6051; TT1074, c, 1075 a WHTK, 26921c. aktaran: Ahmet Taşağıl, Göktürkler 1-2-3, Türk Tarih Kurumu, 2014, s.366

[10] Kül Tegin Yazıtı'nın Şimal Tarafı aktaran: Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011, s.50

[11] Kül Tegin Yazıtı'nın Doğu Tarafı aktaran: Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011, s.46

[12] Kül Tegin Yazıtı'nın Şimal Tarafı aktaran: Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011, s.50

[13] CTS 194A, s.5173; HTS215B, s. 6051 aktaran: Ahmet Taşağıl, Göktürkler 1-2-3, Türk Tarih Kurumu, 2014, s.365

[14] Kül Tegin Yazıtı'nın Şimal Tarafı aktaran: Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011, s.50, 51

[15] KT, G, 11, 12 aktaran: Ahmet Taşağıl, Göktürkler 1-2-3, Türk Tarih Kurumu, 2014, s.375

 

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv      902 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın